تاریخچه صنعت برق در ایران
بی شک قرن اخیر، قرن تکنولوژی است و تأمین انرژی الکتریکی در هر کشور به عنوان اساسی ترین اصل تأمین رفاه عمومی و راه اندازی صنایع کشورها محسوب می شود. پیشرفت تکنولوژی و صنعت و حتی در نگاهی دیگر عقب نماندن از سایر کشورها، در گرو ترقی و پیشرفت صنعت برق کشورهاست و رشد مصرف انرژی الکتریکی مستلزم احداث نیروگاههای بزرگ و خطوط و پستهای انتقال می باشد.
چرخه تولید و مصرف
احداث نیروگاه در هر منطقه به دلیل کمبود امکانات از قبیل سوخت، آب و منابع مورد نیاز مقدور نمی باشد. لذا با توجه به شرایط جغرافیایی و تراکم جمعیت و منابع، فقط در بعضی از مناطق نیروگاه احداث شده و انرژی تولید می شود که این انرژی توسط خطوط فشار قوی به مناطق مورد نیاز انتقال داده می شود. متداولترین نیروگاه ها که هم اکنون در جهان بیشتری انرژی را تامین می کنند و در حال استفاده هستند، عبارتست از: نیروگاه های برقآبی، بخاری، گازی و هسته ای.
بعد از مشخص شدن پیامدهای منفی استفاده از سوخت های فسیلی در نیروگاه ها، رفته رفته در سالهای اخیر، کشورها به سمت استفاده از انرژی های جایگزین رفته اند. نیروگاه های بادی، زمین گرمایی و خورشیدی از این دسته اند.
همچنین برای افزایش راندمان و کمتر شدن هزینه ها نیز استفاده از سیکل ترکیبی در نیروگاه های بخاری و گازی، استفاده از تولید پراکنده (DG) ، بهره برداری از انرژی هسته ای (شکافت و گداخت) نیز در دستور کشورهای پیشرفته قرار گرفته است.
انرژی الکتریکی تولیدی در نیروگاه ها، توسط دکل ها و خطوط فشار قوی به پستهای فشار قوی 400 و 230 کیلو ولت انتقال داده می شود تا بتوان توان تولیدی را با کمترین میزان تلفات منتقل کرد؛ خطوط 400، 230، 132، و 63 کیلولوت در کشور ما متداولند. با توجه به نیاز مشترکین و مصرف کننده ها که نیاز به ولتاژ 380 یا 220 ولت دارند خروجی ایستگاههای انتقال به ایستگاههای فوق توزیع داده شده و ولتاژ در حد 11 ، 20 ، 33 کیلو ولت کاهش داده می شود. انرژی در شبکه توزیع، توسط کابلهای زمینی و سیمهای هوایی به داخل شهرها هدایت میشوند و سپس ترانسفورماتورهای کاهنده که بر روی تیرهای برق یا در پست های زمینی در شهرها قرار دارد ولتاژ مورد نظر 220 و 380 ولت را برای مصارف خانگی و صنعتی تک فاز و سه فاز به مشترکین عرضه می کنند.
کشف الکتریسیته
تاریخ الکتریسیته به ایران و بینالنهرین باستان در دوره اشکانیان برمیگردد و اولین باتری اختراع شده را به اشکانیان نسبت میدهند که به خاطر محل یافتش به باتری بغدادی شهرت یافته است. اما الکتریسیته امروزی، تواناییهای خودش را بیشتر مدیون زحمات فیزیکدانانی همچون: کولن، الکساندر ولت، آندره آمپر، نیکلا تسلا، جرج سیمون اهم، مایکل فارادی و توماس ادیسون است.
دو هزار سال پیش، اطلاعات انسان دربارهٔ الکتریسیته به همان خاصیت کهربا محدود میشد تا آنکه ویلیام گیلبرت، پزشک انگلیسی با انتشار کتابی با نام درباره مغناطیس به شرح تفاوت میان نیروهای مغناطیسی و نیروهای الکتریکی پرداخت و فصل جدیدی را با انتشار این کتاب در در دنیای الکتریسیته باز نمود.
در سال ۱۶۶۳، اتوفون گوریکه اولین ماشین مولد الکتریسیته را ساخت و ۱۵۰ سال بعد از او شارل دوفی، به وجود دو نوع بار الکتریکی پی برد و بنجامین فرانکلین دو اصطلاح بار مثبت و بار منفی را برای آنها به کار برد.
سپس الکساندر ولتا، فیزیکدان ایتالیایی، در سال ۱۷۷۵ الکتروفور را برای انتقال الکتریسیته ساکن ایجاد نمود و در سال ۱۸۰۱ پیل الکتریکی را پس از آن اختراع کرد. با اختراع پیل الکتریکی امکان ایجاد جریان برق فراهم گشت و در نتیجه آن امکان آزمایشهای گونانی فراهم شد که از حاصل آن میتوان به کشف اثر مغناطیسی جریان الکتریکی توسط هانس کریستیان ارستد اشاره کرد که بعدها توسط آندره آمپر مورد مطالعه بسیار قرار گرفت.
کمی بعد مایکل فارادی شیمیدان و فیزیکدان برجسته انگلیسی، مولد مغناطیسی الکتریسیته را اختراع نمود. در سال ۱۸۸۰ نخستین نیروگاه مولد برق توسط توماس ادیسون در نیویورک، راه اندازی شد و توانست بخشی از شهر نیویورک را روشن کند. نیروگاه برق ادیسون جریان مستقیم تولید میکرد، در نتیجه مشکل انتقال جریان وجود داشت، تا آنکه در سالهای بعد، نیروگاه جریان متناوب به کار افتاد و الکتریسیته اهمیت ویژهای در علم و صنعت پیدا نمود.
با پیشرفت علم در سال ۱۸۸2 برای اولین بار در انستوتگارت آلمان نیروگاهی ساخته شد کا قادر بود فقط چند خانه را تغذیه نماید و به تدریج نیروگاههای پیشرفته تر ساخته شد با تکامل صنعت و ظهور ماشین به خصوص ماشین های بخار و توربین های مختلف تولید این انرژی در سراسر دنیا افزایش داده شد . اولین بار در سال 1891 خط انتقال 15 کیلوولت سه فاز به طول 175 کیلومتر کشیده شد و پنجاه سال بعد خط 400 کیلوولت مورد بهره برداری قرار گرفت. نظر به نیاز کلیه صنایع به صنعت برق، این صنعت در اکثر ممالک در اولویت نخست قرار گرفت در واقع توسعه این صنعت در شاخه های نیروگاه های به علت راندمان بشتر صورت گرفته و این رویه همچنان ادامه دارد.
ورود برق به ایران
برخلاف ممالک پیشرفته که تکاپوی اولیه آنها برای ایجاد شبکه برق برای پیشرفت سریعتر و جانماندن از انقلاب صنعتی بود، پادشاهان قاجار به چشم یک کالای لوکس به این پدیده نوظهور نگاه می کردند. این روند شاید بدین خاطر بوده که برق پدیده ای صنعتی، پیچیده و سرمایه بر بود و سیستمداران نیز آینده ای روشن برای آن در کشور پیش بینی نمی کردند. به همین خاطر میزان اثرپذیری آن نیز در سطح جامعه ناشناخته بود و هرگز نتوانست با تلگراف که چند دهه پیش از آن به پهنه کشور گام نهاد، رقابت نماید و از اهمیت سیاسی برخوردار شود.
به همین دلیل، سرمایه داران دوران قاجار را به خود جلب نکرد. از سوی دیگر بیگانگان نیز گرایشی را که برای بهره گیری و مدیریت خطوط تلگراف سراسری از منظر اطلاعاتی و امنیتی در کشور از خود نشان می دادند، درباره برق نشان ندادند. به همین دلیل، امروزه اطلاعات مربوط به ورود تلگراف و ایجاد شبکه های ملی و فراملی تلگراف بسیار دقیق تر و با جزییات بیشتری نسبت به آنچه درباره برق داریم، در دسترس است.
در راستای آنچه که سخن رفت، در سالهای ابتدایی، اطلاعات مربوط به ورود برق به کشور و استفاده از آن مبهم و بسیار کم است. اما آنچه مسلم است این است که اولین مبدل برق در سال 1263 شمسی، به دستور ناصرالدین شاه قاجار وارد ایران شد و در تکیه دولت و دربار، به منظور روشنایی مورد استفاده قرار گرفت. موتور این مولد ظاهرا از نوع Otto و سوخت آن گاز حاصل از تبدیل زغال سنگ بود. همچنین اولین کارخانه برق کشور در سال 1284 توسط مرحوم حاج حسین مهدوی معروف به امین الضرب در تهران افتتاح شد.
تا سال 1295 خورشیدی آن چنان که در کتاب شایگان درباره ی کارخانه های موجود در ایران اشاره شده، 5 کارخانه برق وجود داشته است:
"1- کارخانه چراغ برق که متعلق است به حاج حسین آقای امین الضرب این کارخانه تا به حال [1295 خورشیدی] کار می کند و مغازه ها و خیابانهای مهم طهران را روشنی می دهد، این کارخانه در حوالی سال 1323 از آلمان و از «شرکت عمومی الکتریک بایران» آورده شده و در سال 1325 شروع به کار نمود و تا 4000 چراغ می تواند روشنی بدهد.
2- کارخانه برق کوچک دیگری در تهران در خیابان ارک هست که عمارات دولتی را روشنی می دهد.
3- کارخانه چراغ برق در مشهد : این کارخانه را مرحوم حاجی محمد باقر میلانی معروف به رضایوف از طرف مظفرالدین شاه در حوالی سال 1320 از روسیه به قیمت 8 هزار تومان برای روشن کردن حرم مطهر حضرت رضا (ع) وارد کرد و علاوه بر حرم مطهر قسمت خیابان موسوم به خیابان بالا را هم که واقع است بین کارخانه و حرم مطهر روشنی می داد.
4 و 5- کارخانه چراغ برق در رشت و تبریز : کارخانه تبریز را قاسم خان امیرتومان پسر عالی خان والی آن جا آورده است و 125 اسب قوه دارد."
در سال 1310 برای نخستین بار ، شبانه روزی کردن برق در تهران در میان دولتمردان آن زمان مطرح شد و اقدامات اولیه برای تحقق آن صورت گرفت. پس از شش سال و با گذراندن نشیب و فراز های بسیار ، بالاخره در تاریخ بیست و پنج شهریور ماه سال 1316، نیروگاه بخاری ساخت کارخانه اشکودای چکسلواکی با قدرت 4x1600= 6400 کیلووات در محل کنونی شرکت برق منطقه ای تهران نصب شد و به بهره برداری رسید.
منابع:
* اسناد موزه صنعت برق
* کتاب تاریخ یکصد سال صنعت برق ایران
* کاووشی در چگونگی ورد برق به ایران نوشته ﻣﺤﻤﺪاﺳﻤﺎﻋﻴﻞ ﺑﺎﻧﻜﻴﺎن